Bên trong xưởng thực nghiệm điểm tín dụng xã hội của Trung Quốc (Kỳ 2)

Thí nghiệm khổng lồ của Trung Cộng về xếp hạng và giám sát công dân Trung Quốc đã bắt đầu. Vinh Thành là một trong những thành phố đầu tiên được thí điểm.

(Kỳ 1)

Simina Mistreanu

Phạm Vũ Lửa Hạ lược dịch

Tại Bắc Kinh, Zhang Lili là một trong những nhà nghiên cứu thiết kế hệ thống tín dụng xã hội quốc gia. Cô làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Tín dụng Trung Quốc của Đại học Bắc Kinh, được thành lập cách đây hơn 15 năm cho mục đích này.

Zhang, cột tóc kiểu đuôi gà, lý giải chuyện ý tưởng cho hệ thống tín dụng xã hội này bắt nguồn ra sao từ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng của Trung Quốc. Đó là kiểu diễn ngôn thường được tuyên truyền ở Trung Quốc: Vì nền kinh tế thị trường Trung Quốc đã không có nhiều thế kỷ để phát triển như ở phương Tây, người dân cần chính phủ kiểm soát các công ty và doanh nhân, cũng như để bảo đảm tiến trình đô thị hóa diễn ra suôn sẻ.

Trung tâm tín dụng Đại học Bắc Kinh bắt đầu vào đầu thập niên 2000 với các dự án tín dụng xã hội cho các hãng du lịch, Bộ Thương mại, và các nhà nghiên cứu hàn lâm. Việc xếp hạng dựa trên các tiêu chí như giấy phép và trình độ chuyên môn.

Zhang nói, “Nhưng nay có dùng thông tin cá nhân, vì có tranh luận nhiều hơn về chuyện đó, [chính phủ] thận trọng hơn.”

Kinh nghiệm của một thí nghiệm ban đầu trên toàn thành phố có thể giải thích lý do tại sao. Năm 2010, chính quyền ở huyện Tuy Ninh, thuộc tỉnh Giang Tô gần Thượng Hải, tiến hành một dự án thí điểm gồm các tiêu chí như trình độ học vấn, hành vi trực tuyến, và việc chấp hành luật giao thông của người dân. Người dân địa phương được cộng điểm cho việc chăm sóc người cao niên trong gia đình hoặc giúp đỡ người nghèo, và bị trừ điểm cho các vi phạm giao thông nhỏ hoặc nếu họ kiến nghị một cách bất hợp pháp lên chính quyền cấp cao hơn để được giúp đỡ. Người có điểm cao được xét thăng chức nhanh hơn và được ưu tiên vào các trường hàng đầu, còn những người chót bảng bị hạn chế đối với một số giấy phép và các dịch vụ xã hội.

Dự án đó là một thảm họa. Cả người dân và lẫn báo chí nhà nước phê phán dự án vì các tiêu chí dường như không công bằng và tùy tiện; một tờ báo quốc doanh so sánh hệ thống này với chứng chỉ “công dân tốt” do Nhật cấp trong thời kỳ chiếm đóng Trung Quốc thời chiến. Dự án thí điểm ở Tuy Ninh bị hủy bỏ nhưng đã kịp dạy chính quyền một số bài học về chuyện làm gì để hợp lòng dân.

Các “gia đình văn minh” của Vinh Thành được tuyên dương trên các bảng thông báo công cộng như vậy. (Ảnh: Simina Mistreanu)

Lý do khiến Vinh Thành có hệ thống tín dụng xã hội thành công nhất cho tới nay là cộng đồng đã chấp nhận nó, theo nhà nghiên cứu Zhang. Và sở dĩ như vậy là do chương trình này về cơ bản chỉ trừ điểm đối với hành vi vi phạm pháp luật. Hệ thống này chính xác khi phạt, và hào phóng khi thưởng.

Vì vậy, trường học, bệnh viện và khu dân cư được áp dụng độc lập các phiên bản riêng của hệ thống này. Zhang nói, “Không phải là vì chính quyền yêu cầu họ làm vậy. Mà vì họ cảm thấy như vậy tốt hơn cho cách thực hiện của chính họ.”

Một hệ thống vi mô như vậy đã được xây dựng bởi các cư dân của Tiên Thần Quang (Ánh sáng ban mai), một khu dân cư 5.100 hộ cách tòa thị chính Vinh Thành không xa. Cộng đồng rộng rãi, trông rất hiện đại này được chia thành những mạng lưới gồm 300 hộ, mỗi mạng lưới chịu sự giám sát của một nhóm quản lý. Người dân ở đây thậm chí còn tăng cường cho hệ thống tín dụng chính thức của Vinh Thành bằng cách thêm các hình phạt đối với việc truyền bá tôn giáo một các bất hợp pháp – gợi nhớ những cuộc đàn áp toàn quốc gần đây về tôn giáo – ngược đãi hoặc ruồng bỏ người thân trong gia đình, và phỉ báng người khác trên mạng.

Đã có những hiệu ứng tích cực, theo Yang Lihong, một cư dân ở độ tuổi 30 yêu cầu ký giả không dùng tên thật của cô. Chất lượng cuộc sống ở Tiên Thần Quang đã tăng lên – và giá bất động sản cũng vậy. Yang nói cô thấy hệ thống tín dụng xã hội không có nhược điểm gì và chẳng có lo ngại gì về quyền riêng tư.

“Tôi tin tưởng nhà nước,” cô nói. “Nếu không tin họ thì còn tin ai?”

Nhà nghiên cứu Zhang bổ sung rằng Trung Quốc cần một kiểu hành chính “rất tế nhị”.

Lu Qunying, một nhân viên bệnh viện, tới quầy hệ thống tín dụng xã hội tại Văn phòng Công dân ở Vinh Thành hồi tháng 11/2017. (Ảnh: Aurelien Foucault / Picture-Alliance / DPA / AP)

Như Vinh Thành cho thấy, thực thi pháp luật là một ưu tiên của hệ thống tín dụng xã hội. Các tòa án Trung Quốc gặp khó khăn trong việc thi hành bản án của họ, nhất là các án dân sự. Họ gặp trở ngại do vị thế tương đối thấp của họ trong hệ thống chính trị, đất nước quá rộng lớn, và nhiều cấp thực thi pháp luật khác biệt và thường mâu thuẫn nhau.

Một mặt, chương trình này muốn giải quyết các vấn nạn thực sự mà xã hội Trung Quốc đang đối mặt, chẳng hạn như lừa đảo tài chính, hàng giả, và tiệm ăn mất vệ sinh; theo nhà nghiên cứu Creemers ở Viện Nghiên cứu Khu vực thuộc Đại học Leiden, những vấn nạn đó đã lên tới mức “thiếu niềm tin đối với thị trường”.

Ông nói, “Đúng là hệ thống tín dụng xã hội được gắn kết với việc duy trì tính toàn vẹn và sự ổn định của chế độ chính trị. Cũng đúng là hệ thống đó cố gắng làm điều đó bằng cách giải quyết những quan ngại chính đáng. Và điều đó càng khiến khó chỉ trích.”

Có lẽ sáng kiến gây tranh cãi nhất cho tới nay là việc tòa án tối cao lập một danh sách đen gồm 170.000 người không trả nợ. Những người này bị cấm mua vé tàu cao tốc hoặc máy bay, hoặc ở khách sạn sang trọng. Danh sách này được xem như một biện pháp gây áp lực khiến họ phải trả nợ.

Danh sách đen công khai này đã được đưa vào một hiện thân khác của hệ thống tín dụng xã hội – Chi Ma Tín dụng (Zhima Credit, Tín dụng Hạt vừng), một dịch vụ của hãng cung cấp dịch vụ thanh toán di động Alipay. Trung Quốc có thị trường thanh toán di động khổng lồ, với lượng giao dịch trị giá 5,5 ngàn tỷ đô-la trong năm 2016, so với 112 tỷ đô-la tại Mỹ. Alipay, thuộc sở hữu của Ant Financial (Tài chính Kiến càng), và WeChat Pay thống lĩnh thị trường Trung Quốc vẫn còn tăng trưởng.

Zhima Credit là một dịch vụ tùy chọn được lồng trong Alipay để tính điểm tín dụng cá nhân của người sử dụng dựa trên dữ liệu như lịch sử chi tiêu, bạn bè trên mạng xã hội Alipay, và các loại hành vi tiêu dùng khác. Giám đốc công nghệ của Zhima Credit đã có phát biểu gây tranh cãi trên tạp chí Tài Tân (Caixin) vào năm 2015 rằng mua tã, chẳng hạn, sẽ được coi là hành vi “có trách nhiệm”, trong khi chơi trò chơi điện tử hàng giờ có thể xem là bất lợi cho điểm tín dụng của bạn.

Hu Tao, tổng giám đốc Zhima Credit, nay đưa ra một mô tả khác. Bà cho biết ứng dụng này không theo dõi những điều viết trên mạng xã hội và “cũng không cố gắng để đo lường các đặc điểm định tính như tính cách, sự trung thực, hoặc giá trị đạo đức.” Bà nói rằng Zhima Credit không phải là một chương trình thí điểm cho hệ thống tín dụng xã hội và không chia sẻ dữ liệu với nhà nước mà không được người sử dụng đồng ý.

Tuy nhiên, công ty này đang quyện vào mạng lưới vô hình của hệ thống tín dụng xã hội sắp tới của Trung Quốc. Ant Financial đã ký một bản ghi nhớ với Vinh Thành, mà qua đó cư dân sẽ có thể thanh toán hóa đơn điện nước của họ bằng Alipay và hiển thị điểm tín dụng Zhima Credit của họ – nếu điểm đủ cao – để có được bảo hiểm y tế tốt hơn và mượn sách thư viện và thuê xe đạp công cộng mà không cần đặt cọc.

Không có thiết chế đơn nhất nào nắm quyền kiểm soát hệ thống tín dụng xã hội. Thay vào đó, mạng lưới gồm nhiều chương trình khác nhau này vươn trải và kết hợp, tiến dần từ những biện pháp hạn chế phổ biến đối với hành vi vi phạm luật pháp sang các lĩnh vực mới, mập mờ hơn. Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia, một cơ quan trung ương uy quyền, nói hồi tháng Ba rằng sẽ mở rộng áp dụng các biện pháp hạn chế đi lại bằng xe lửa và máy bay đối với các hành động như tung tin thất thiệt về khủng bố và sử dụng vé đã hết hạn.

Nhà nước rốt cuộc sẽ có lượng dữ liệu khổng lồ để tùy ý sử dụng để kiểm soát và can thiệp vào xã hội, chính trị và nền kinh tế. Chiến lược này là có chủ đích và được suy tính kỹ càng, theo nhận định của Sebastian Heilmann thuộc Viện Mercator về Nghiên cứu Trung Quốc tại Berlin. “Với sự hỗ trợ của Dữ liệu Lớn, giới lãnh đạo Trung Quốc phấn đấu loại bỏ các nhược điểm của các hệ thống Cộng sản,” ông viết trong một bài bình luận trên tờ Financial Times. Những kho dữ liệu khổng lồ của Trung Quốc sẽ giúp nhà nước phân bổ nguồn lực, giải quyết vấn đề, và dập tắt bất đồng chính kiến – hoặc chí ít là như nhà nước hy vọng.

Một số người đã cảm thấy sa lầy trong mạng lưới tín dụng xã hội của Trung Quốc. Ký giả điều tra Liu Hu vào năm 2013 đăng bài cáo buộc một người là kẻ tống tiền. Người đó kiện Liu về tội phỉ báng và thắng kiện. Tòa án ra lệnh buộc ký giả này phải đóng tiền phạt, và ông nói là ông đã đóng. Tuy nhiên, lần kế tiếp khi Liu muốn đặt vé máy bay bằng một ứng dụng lữ hành, ông được thông báo rằng giao dịch không thể thực hiện được vì ông đã bị đưa vào danh sách đen của tòa án tối cao.

Ông đã liên lạc với tòa án địa phương và được biết đã chuyển tiền đóng phạt nhầm tài khoản. Ông vội vã đóng tiền phạt và gởi cho thẩm phán hình chụp giao dịch chuyển tiền của mình. Ông không nhận được phản hồi. Sau đó, nhờ quan hệ, ông đã gặp được thẩm phán đó và năn nỉ ông ta để được đưa ra khỏi danh sách đen, nhưng cho tới nay vẫn chưa được. Nhờ một lỗ hổng, Liu mua được vé máy bay bằng cách sử dụng hộ chiếu của mình, nhưng ông cảm thấy chẳng thể làm được gì để mình ra khỏi danh sách đen. Ông nói, “Vô phương.”

Hệ thống tín dụng xã hội thống nhất sẽ huy động mọi thành phần xã hội chống lại những người bị xem là không đáng tin cậy, theo tác giả Mộ Dung Tuyết Thôn, người đã từng đụng chạm với nhà nước Trung Quốc vì các tác phẩm của mình. Mộ Dung Tuyết Thôn cho rằng giới bất đồng chính kiến sẽ bị “trừng phạt nhiều mặt”, và ngày càng nhiều người sẽ trở nên thận trọng khi phát biểu.

Nhà xã hội học Chương Lập Phàm nói, “Nhà nước Trung Quốc đang ngày càng nghiêng về sử dụng công nghệ cao để giám sát thường dân, biến Trung Quốc thành một nhà nước cảnh sát, một nhà tù lớn.”

Tuy nhiên, những tiếng nói của Chương Lập Phàm và Mộ Dung Tuyết Thôn tới nay vẫn là ngoại lệ. Nếu có nghi ngờ, người ta không bày tỏ họ. Ít nhất là ở Vinh Thành, hệ thống tín dụng xã hội đã và đang được chấp nhận. Nếu điều đó tiếp tục ở nơi khác, hệ thống này sẽ thành công. Và nhà nước sẽ cân nhắc để bảo đảm nó tiếp tục thành công.

Trong bối cảnh tổng quát hơn, Đảng Cộng sản đang cố gắng duy trì quyền lực “bằng cách bảo đảm sao Trung Quốc cho là một nơi dễ chịu và chấp nhận được để người dân sinh sống để họ khỏi phẫn nộ,” nhà nghiên cứu Creemers nhận định. “Như vậy không có nghĩa là nhà nước nhân từ. Bảo đảm người dân hạnh phúc là cách hữu hiệu hơn nhiều so với dùng vũ lực.”

Đảng Cộng sản đang sử dụng cả cách cưỡng ép lẫn hợp tác để tích hợp hệ thống này vào đời sống người dân và khiến nó mang lại lợi ích cho dân. “Theo tôi, đó là điều khiến nó có tính chất Anh Cả Đỏ như Orwell khắc họa,” nhà nghiên cứu Hoffman ở IISS nói. Hệ thống tín dụng xã hội cung cấp tạo động cơ khuyến khích khiến người dân không muốn lọt vào một danh sách đen. “Đó là một cách phủ đầu để định hình cách người dân suy nghĩ và định hình cách người dân hành động,” bà nói. Và nếu như người dân tin rằng họ có thể có lợi ích về mặt xã hội và kinh tế nhờ Đảng Cộng sản vẫn cầm quyền, thì hệ thống này có tác dụng.

Nguồn: Foreign Policy 3/4/2018.

© Bản tiếng Việt của Canada Info.

Tham khảo thêm:

1 thought on “Bên trong xưởng thực nghiệm điểm tín dụng xã hội của Trung Quốc (Kỳ 2)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Website này sử dụng Akismet để hạn chế spam. Tìm hiểu bình luận của bạn được duyệt như thế nào.